Adposizioa eta adposizio sintagma

Abstract

Kapitulu honetan burutzat adposizioa ‘itsatsia’ duten sintagmak aurkeztuko ditugu. Ohiko gramatiketan postposizio sintagmak direla esaten da. Etxe horretan , zuregatik , eta holakoak [DS + adposizioa AdpS ] gisa osatuak dira: [[etxe hori ds ] -ta-n AdpS ]; [[zu-re- ds ] -gatik AdpS ].

Bi multzo bereiziko dira: leku-denborazkoak eta leku-denborazko ez direnak.

a) Leku-denborazko adposizioen multzoa -n inesiboak, -tik ablatiboak, -ra / -raino / -rantz / -(ra)ko adlatiboak sartuko ditugu. Eskema honetan -ko adposizioari ere egingo diogu leku eta zer estatus duen ere eztabaidatuko dugu. Leku-denborazkoen multzoan kokatu behar dira, halaber, -ga - adposizioaren gainean eraikitakoak:

ama-( ren )-ga-n

,

ama-( ren )-ga-n-dik

,

ama-( ren )-ga-n

- di-ko…

b) Leku-denborazko ez diren AdpSek burutzat honako beste adposizio hauek dituzte: -z instrumentala, -gatik kausazkoa, -kin soziatiboa eta -tzat (destinatiboa/ prolatiboa).

Hemen ere, zenbaitetan, DSren eta adposizioaren artean genitiboaren marka agertuko zaigu:

ama- ren -gatik, ama- ren -tzat,

ama- re -kin

...

Adposizio hauek DSri, itsatsiak ‘adposatuak’ ageri ohi dira sintagmaren azken osagaiari itsatsiak. Euskara hizkuntza eranskaria izaki, adposizioak elkarren gainean pila daitezke, gero eta AdpS konplexuagoak sortuz: [

etxe horr-e-ta- ra

] > [[ etxe

horr-eta- ra ]- ino

] > [ etxe horr -eta-

ra-ino-ko

] bezala, [

zure- ga-n

]

> [zure- ga-n-a ] > [zure- ga-n-a-ino ] > [zure- ga-n-a-ino-ko ] > [zure- ga-n-a-ino-ko-tik ]

… Genitiboa gorabehera, adposizioak bere lekuan segituko du sintagmaren buru gisa, eskuinaldean:

amaren- ga-n , amare- ki-n … Etxea -n

sintagman bezalaxe, hain zuzen .

AdpS bakoitzean, sintagmaren osaeraz aparte, funtzio sintaktikoari eta esanahiari erreparatuko diogu.

Adposizio ‘askeen’ bidez ( alde, artean , bidez, buruz, gainean, kontra, ondoan, zehar …) gauzatzen diren egitura konplexuagoetara iritsiko gara azkenean:

gure etxearen ondo-an , gure aurre-ra

…;

zuri buru-z , mendian go-ra , itsasoan zehar

… Hauek ere adposizioak direla aldarrikatuko dugu. Hemen ere leku-denborazkoak edo bestelakoak izan daitezke.